انسان رزق است ، چون بدان محتاج است ، و انسان براى پدر و مادرش رزق است چون به او احتياج دارند ، و نيز انسانيت براى انسانها نعمت است ، چون انسانهايى فرض مىشود كه فاقد انسانيتند ، بدين سبب خداى تعالى فرموده : « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه » « 1 » . اين فرق كلمه رزق با آن دو كلمه ديگر بود ، فرقى هم خير با دو كلمه ديگر دارد ، و آن اين است كه بايد افرادى صاحب اختيار فرض بشوند ، تا از بين چند چيز يكى را كه خير خود تشخيص مىدهند انتخاب كنند . پس وقتى مىگوئيم غذا براى قوه غاذيه خير است در حقيقت براى قوه غاذيه احتياج به غذا را فرض كرده‌ايم ، و سپس او غذاى مورد احتياج خود را از ميان همه غذاها انتخاب مىكند ، البته اگر به چند غذا دست يابد ، قوه غاذيه هم كه مىگوئيم براى انسان خير و انسان براى او خير است هر دو را محتاج به يكديگر فرض مىكنيم . و اما كلمه « خلق » و كلمه « ايجاد » در تحقق معنايش هيچ چيز ثابت و يا فرضى احتياج ندارد ، غذا مثلا مخلوق است ، و خدا آن را ايجاد كرده ، چه كسى باشد آن را بخورد و يا نباشد ، قوه هاضمه هم مخلوق و خود انسان هم مخلوق است . و از آنجا كه هر رزقى و هر چيزى خالص براى خدا است ، پس هر چيزى كه او افاضه كند ، و هر رزقى كه او بدهد عطيه اى است بدون عوض ، و بدون اينكه چيزى در مقابلش گرفته باشد ، براى اينكه هر چيزى در مقابل بخشش خدا فرض شود خود آن مقابل و عوض هم از خدا است ، مثلا اگر عبادت را عوض نعمتهاى خدا فرض كنيم ، آن نيز با توفيق خدا و اعضا و جوارحى است كه او براى ما درست كرده ، پس ما حقى بر او پيدا نمىكنيم ، تا آن حق عوض نعمتهاى او قرار گيرد ، پس احدى نيست كه حقى بر خدا داشته باشد مگر حقى كه خود خدا بر خود لازم شمرده ، هم چنان كه در مورد رزق فرموده : « وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّه رِزْقُها » « 2 » اين عهده گيرى را كسى بر خدا واجب نكرده ، خود او است كه رزق هر جنبنده اى را به عهده گرفته است ، و نيز فرموده : « فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالأَرْضِ إِنَّه لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ » « 3 » . پس زرق با اينكه بر خدا حق است از آنجا كه حقى است كه خود به عهده گرفته ،

--> ( 1 ) سوره طه آيه 50 . ( 2 ) هيچ جنبده اى در زمين نيست مگر آنكه رزقش به عهده خدا است ( سوره هود آيه 6 ) . ( 3 ) به پروردگار آسمان و زمين سوگند كه وعده رزق شما حق است همانطور كه سخن گفتن شما واقعيت دارد ( سوره ذاريات آيه 23 ) .